Αν θέλουμε να προσδιορίσουμε τις πνευματικές ασκήσεις, θα μπορούσαμε να πούμε πως πρόκειται για προσωπικές πρακτικές, με σκοπό την μεταλλαγή του εγώ. Το ατομικιστικό πρόταγμα είναι προφανές, παρόλα αυτά η αλληλεπίδραση με το εξωτερικό περιβάλλον είναι παρούσα καθώς το υποκείμενο μεταλλάσσεται. Όλη η φιλοσοφία αποτελεί μια άσκηση, μέσω του διδασκαλικού και εσωτερικού λόγου, που προσανατολίζει τη δράση με στόχο τη διάπλαση εαυτού.
Οι Στωικοί αντιλαμβάνονταν την φιλοσοφία ως τέχνη του βίου, ως μια διαδικασία ολοκλήρωσης, και όχι ως διδαχή μιας θεωρίας ή ως ερμηνεία πάνω σε κείμενα. Στις περισσότερες σχολές της ελληνιστικής περιόδου, κυριαρχούσε η ιδέα πως τα πάθη, οι ανεξέλεγκτες επιθυμίες και οι φόβοι ευθύνονται για την ταλαιπωρία των ανθρώπων, και έτσι έπρεπε με κάποιον τρόπο να θεραπευτούν από αυτά, ώστε να ζήσουν τη ζωή τους πληρέστερα. Τον ρόλο του θεραπευτή αναλάμβανε η φιλοσοφία και ένα από τα μέσα των Στωικών ήταν οι πνευματικές ασκήσεις, στόχος των οποίων είναι η συγκρότηση, η μεταμόρφωση και η ψυχαγωγία της προσωπικότητας.
Για τους Στωικούς, η προσοχή ήταν η βασική πνευματικη άσκηση, με την έννοια της συνεχούς επαγρύπνησης και παρουσίας του νου στο εδώ και τώρα. Μέσω αυτής της άσκησης, ο φιλόσοφος επιδιώκει να έχει επίγνωση των πράξεών του και των επιθυμιών του ανά πάσα στιγμή. Για ο,τιδήποτε μας συμβαίνει στο τώρα μπορούμε να έχουμε προετοιμαστεί, να υπάρχουν στη διάθεσή μας κάποιοι κανόνες που να τους εφαρμόζουμε στις εκάστοτε περιστάσεις. Αυτό δεν απαιτεί μόνο γνώση, αλλά αναμόρφωση της προσωπικότητας μας, όπως επίσης, χρειάζεται η σύνδεση της φαντασίας και της συναισθηματικότητας με μια εκπαίδευση της σκέψης.
Ο Foucault εντάσσει στη μέριμνα για τον εαυτό τις σωματικές φροντίδες και ασκήσεις, την δίαιτα και την ισορροπημένη ικανοποίηση των αναγκών. (Οι σωματικές ασκήσεις είναι χρήσιμες από φιλοσοφικής πλευράς, καθώς ενισχύουν την ανεξαρτησία του υποκειμένου και το ενδυναμώνουν). Επιπλέον, συγκαταλέγει τον διαλογισμό, το διάβασμα, τις σημειώσεις, την ανάκληση αληθειών, τις συζητήσεις με φίλους ή συμβούλους και την αλληλογραφία. Στα τελευταία παραδείγματα γίνεται φανερό πως η μέριμνα για τον εαυτό δεν αποτελεί μια καθαρά προσωπική δραστηριότητα, ούτε άσκηση μοναξιάς, αλλά μια αυθεντικά κοινωνική πρακτική. Τις αντίστοιχες πνευματικές ασκήσεις ο Foucault τις ονομάζει τεχνολογίες εαυτού. Έτσι, η επιμέλεια εαυτού παίρνει και μια άλλη μορφή, τη μέριμνα για την επιμέλεια εαυτού των άλλων, αποτελώντας μια εγγενώς συνδεδεμένη υπηρεσία της ψυχής, όπως διαπιστώνει ο Γάλλος στοχαστής. Αυτή η διάσταση αποτυπώθηκε ιδιαίτερα στους κύκλους των Πυθαγορείων και των Επικούρειων, στα πλαίσια των ομάδων που δημιούργησαν, όπως επίσης στις επιστολές του Σενέκα, οι οποίες αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα συμβουλευτικής φιλοσοφίας.
Για τον Foucault, δύο σημαντικά μέσα εσωτερίκευσης των λόγων είναι η συγγραφή και η αναχώρηση στον εαυτό. Ως βασικότερα στοιχεία ορίζει την ακρόαση και τη σιωπή, θεωρώντας τες θεμέλια όλων των πνευματικών ασκήσεων. Ιδιαίτερα αν σταθούμε στην ιδέα που θέλει τη δυτική σκέψη λογοκεντρική, κατανοούμε τη σημασίας τους. Στις ανατολικές φιλοσοφίες, η σπουδαιότητα των πραγμάτων δεν δύναται να αποτυπωθεί με λόγια, και πέραν αυτού, παραποιείται η πραγματικότητα, θέτοντάς την σε ένα γλωσσικό καλούπι, που δεν μπορεί να αποτυπώσει τα αληθινά γνωρίσματα της, όπως τα διατυπώνει λόγου χάρη η βουδιστική φιλοσοφία. Με άλλα λόγια, η απουσία λέξεων και η έμφαση στη σιωπή, καθίστανται αναγκαίες πνευματικές συνθήκες των ανατολικών φιλοσοφιών.
Σε ό,τι αφορά τις ασκήσεις του νου, ο Foucault, δίνει ιδιαίτερη σημασία στην praemeditatio malorum, σύμφωνα με την οποία το υποκείμενο φαντάζεται το χειρότερο για το μέλλον, με σκοπό να κατανοήσει ότι η παράσταση που έχει στο νου του είναι αυτή που του προκαλεί φόβο, και όχι το ίδιο το μέλλον, γι’ αυτό είναι απαραίτητος ο έλεγχος των μικρό εικόνων καταστροφής. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η απελευθέρωση απο τις παραστάσεις είναι η άσκηση που ενδύκνειται. Αυτή η τεχνική ελέγχου της συνείδησης και των παραστάσεων, θυμίζει την αντίστοιχη των Στωικών. Με την χρήση της praemeditatio malorum, ο νους εκπαιδεύεται να είναι έτοιμος απέναντι σε όποια απροσδόκητη κατάσταση προκύψει. Το να εκτίθεται κάνεις νοητικά σε δυσάρεστες καταστάσεις αποτελεί μια υπενθύμιση πως ορισμένες αλήθειες της ζωής, όπως η ασθένεια, τα γηρατειά, ο θάνατος, είναι διαρκώς παρούσες. Άλλωστε για τους Στωικούς, τα άσχημα δεν εξαρτώνται από εμάς. Αυτό που εξαρτάται από εμάς είναι να θέτουμε καθημερινώς τις πράξεις που θα ασκήσουμε και τις αρχές που θα τις πλαισιώνουν.
Νικηφόρου Παρασκευή – Φιλοσοφική Σύμβουλος
