Η επιμέλεια εαυτού στον Michel Foucault

 

Για τον Foucault η δημόσια σφαίρα είναι ο χώρος όπου κανονικοποιούνται τα υποκείμενα, τα οποία δυσκολεύονται να διαμορφώσουν τη ζωή τους σε βίο, καθώς οι προσπάθειές τους προσκρούουν στις κοινωνικές νόρμες. Η απαρχή εντοπίζεται στην κανονικοποίηση του σώματος ήδη από την παιδική ηλικία, μέσω του ελέγχου και του πειθαναγκασμού. Η δημόσια σφαίρα σημασιοδοτείται με αρνητικό πρόσημο, καθώς αποτελεί τόπο επιτήρησης και ελέγχου του υποκειμένου. Οι σκέψεις αυτές θα οδηγήσουν τον Foucault να νοηματοδοτήσει θετικά την ιδιωτική σφαίρα, όπου το υποκείμενο δεν ελέγχεται, έτσι ώστε να ορίζεται ως χώρος αντίστασης. Παρόλα αυτά, προς τη δύση της ζωής του, αμφέβαλλε γι’ αυτού του είδους την αντίσταση και κατευθύνθηκε σε διαφορετικά μονοπάτια.

Ερευνώντας τη σχέση του υποκειμένου με την εξουσία και την αλήθεια, έστρεψε την προσοχή του στην αρχαία Ελλάδα και στους τρόπους ανάδυσης του υποκειμένου εντός της δημόσιας σφαίρας, που έπαιζε σημαντικότερο ρόλο έναντι της ιδιωτικής. Μέσα από αυτή τη διαδρομή μπορούμε να πούμε, πως επανεφευρίσκει την έννοια της επιμέλειας εαυτού που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και για την οποία μεριμνούσε ιδιαιτέρως ο Σωκράτης, ο οποίος αυτοπαρουσιαζόταν ως φροντιστής του εαυτού και της ψυχής των ανθρώπων. Στην Απολογία, ο Σωκράτης προτρέπει τους συμπολίτες του να μεριμνήσουν για τον εαυτό τους, μια πρακτική που έχει θεϊκό χαρακτήρα. Γι’ αυτό συχνά επιμένει πως προσφέρει υπηρεσίες στη πόλη χωρίς να περιμένει ανταλλάγματα. Η μέριμνα για τον εαυτό έρχεται να συμπληρώσει ένα παιδαγωγικής φύσεως κενό, στην ατελή εκπαίδευση όπως υποστηρίζει ο Σωκράτης στον Αλκιβιάδη.

Απομονωμένη καθώς ήταν ως έννοια της ιστορίας της φιλοσοφίας, ο Foucault την επαναφέρει στο προσκήνιο, καθώς περιλάμβανε την έννοια της σωματικότητας, την οποία ερευνούσε. Ο Γάλλος στοχαστής θεωρεί πως στην λήθη της επιμέλειας εαυτού συνέβαλε η πρωτοκαθεδρία του γνώθι σαυτόν, το οποίο όρισε ο Descartes ως μέσο πρόσβασης στην αλήθεια, ώστε αυτή να αναζητείται και να εντοπίζεται στη διάνοια. Η επιμέλεια εαυτού ως δραστηριότητα δίνει στη φιλοσοφία την πρακτική διάσταση που στερήθηκε τους προηγούμενους αιώνες. Η σχέση τώρα υποκειμένου και αλήθειας, εντάσσοντας το σώμα και τις αισθήσεις σε αυτή, παίρνει διαφορετική μορφή. Μέσω της επιμέλειας του εαυτού, το υποκείμενο δύναται να αυτοσυγκροτηθεί και η μέριμνα εαυτού να λειτουργήσει ως μηχανισμός αντίστασης στην κανονικοποίησή του. Αυτή η φροντίδα για τον εαυτό δεν περιλαμβάνει μόνο μια γενική στάση, αλλά ένα σύνολο ενασχολήσεων. Είναι μία πρακτική που απαιτεί χρόνο και μόχθο. Συνοδεύεται από καθήκοντα και ασκήσεις, όπως λόγου χάρη τη μέριμνα για το σώμα, τον διαλογισμό, τη συντροφιά και την επικοινωνία με τον άλλον.

Το πρόταγμα αυτό ενέχει τον κίνδυνο να αψηφήσουμε κάποιες ηθικές νόρμες και να αγνοήσουμε τους περιορισμούς της πραγματικότητας. Τόσο ο Σωκράτης όσο και ο Montaigne θεωρούν την αυτογνωσία βασική αρχή της επιμέλειας εαυτού. Μιας αυτογνωσίας, μέσω της οποίας, αναγνωρίζουμε τα όριά μας και τους ηθικούς και ψυχολογικούς περιορισμούς. Σε αντίθεση με τον Nietzsche (και με τον Freud) που εκλαμβάνει την επιθετικότητα ως βάση της ηθικής, και την ανθρώπινη συμπεριφορά που ακολουθεί τις νόρμες να έχει ως κίνητρο όχι την πρόκληση καλού αλλά να αφορμάται από την απειλή της τιμωρίας, ο Foucault θεωρεί πως το υποκείμενο συνδιαλεγόμενο με τις νόρμες, τους κώδικες και ούτω καθεξής, διαμορφώνει τον εαυτό του σε ένα πλαίσιο δημιουργίας – ποιήσεως, συνάμα με τρόπο κριτικό.

Η διαδικασία της ηθικής αυτοδημιουργίας δεν συντελείται εκ του μηδενός, αλλά εντάσσεται σε ένα πλαίσιο όπου ήδη υπάρχουσες νόρμες προηγούνται του υποκειμένου. Αυτές οι νόρμες σύμφωνα με τον Γάλλο φιλόσοφο, συνδέονται με την εξουσία και την απείθεια, και περιορίζουν τους ορίζοντες διαμόρφωσης του υποκειμένου. Η κριτική αποκαλύπτει την ιστορικότητα, τα επιστημολογικά και οντολογικά όρια μέσα από όπου παρουσιάζονται τα υποκείμενα. Η αποκάλυψη αυτών των ορίων μέσω της αυτοδημιουργίας, σχετίζεται με μια αισθητική του εαυτού που λειτουργεί κριτικά ως προς τις υφιστάμενες νόρμες. Ο Foucault διαφωνεί πως η ηθική διαγωγή αποτελεί σημείο υποχώρησης προς τους κανόνες ή εσωτερίκευσης μιας αρχής. Τόσο για τον Nietzsche όσο και για τον Foucault, η ηθική αναδύεται ως δημιουργική ορμή. Για τον πρώτο, η εσωτερίκευσής της είναι ζημιογόνος για την θέληση, για τον δεύτερο η ηθική αποτελεί ένα είδος επινοητικότητας και η αυτοδημιουργία ένα είδος πρόκλησης. Ο Foucault δέχεται πως οι νόρμες δεν παράγουν το υποκείμενο ως αναγκαίο αποτέλεσμα, αλλά ούτε το ίδιο μπορεί να λειτουργήσει τελείως αυτόνομα και ελεύθερα. Αυτές οι αναζητήσεις οδήγησαν τον Γάλλο στοχαστή να στραφεί προς την ηθική και την αρχαία φιλοσοφία ως τέχνη της ύπαρξης. Υπό την επιρροή του Hadot, ο Foucault στράφηκε στην αρχαιότητα, προσλαμβάνοντας το υποκείμενο ως ενεργό και δραστήριο ον, που το γόνιμο έδαφος της ελευθερίας του δίνει τη δυνατότητα να διαμορφώσει τον εαυτό του με αληθινό τρόπο.

Οι αρχαίες φιλοσοφίες όπως αναφέρει ο Nietzsche, αποτελούσαν «πειραματικά εργαστήρια», συνεπικουρώντας σε μια καλύτερη βίωση της συγχρονίας. Λόγω της ελευθερίας που ενυπάρχει στο δημοκρατικό πολίτευμα μπορούμε να μιλάμε για τέχνες του βίου στην αρχαιότητα, όπως αποτυπώνεται στους Κυνικούς, στους Στωικούς και στους Επικούρειους. Τόσο για τους Κυνικούς όσο και για τον Σωκράτη, η φιλοσοφία αποτέλεσε πράξη, καθημερινό βίωμα, και αυτό ήταν ένας λόγος που δεν άφησαν γραπτά. Το ζητούμενο μιας επιμέλειας εαυτού δεν είναι η ανακάλυψη ενός κρυμμένου εαυτού, αλλά η δημιουργία, ένα ποιείν εαυτόν, που περιλαμβάνει αναγκαστικά και τον άλλον. Γι’ αυτό δεν αποτελεί ιδιωτική πρακτική αλλά κοινωνική και πολιτική πρακτική, χωρίς να αποτελεί ένα εγκώμιο στον ναρκισσισμό. Η αισθητική της ύπαρξης σχετίζεται με την διαμόρφωση ενός μοναδικού και ανεπανάληπτου εαυτού, ενός συγκεκριμένου ύφους. Για τον Hadot, όλη η αρχαία φιλοσοφία (κι αν όχι όλη, ένα σημαντικό μέρος της) μπορεί να κατανοηθεί υπό το πρίσμα της ανακάλυψης, του καθορισμού, της επεξεργασίας και εν τέλει της πρακτικής μιας επιμέλειας εαυτού.

 

Νικηφόρου Παρασκευή – Φιλοσοφική Σύμβουλος

 

Βιβλιογραφία

  • Μισέλ Φουκώ, Οι λέξεις και τα πράγματα, Μια αρχαιολογία των επιστημών και του ανθρώπου, Μτφ. Κωστής Παπαγιώργης, Εκδ. Γνώση, 1986
  • Michel Foucault, Ιστορία σεξουαλικότητας 3. Η επιμέλεια εαυτού, Μτφ. Πατσογιάννης Β., Εκδόσεις Πλέθρον, Αθήνα 2013
  • Pierre Hadot, Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής, Μετάφραση Μιχαήλ-Βεργοπούλου Α., Εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα 2009

Αφήστε ένα Σχόλιο

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Scroll to Top