Στην Ιστορία της Νεωτερικής και Σύγχρονης Φιλοσοφίας, o Ζαν Μισέλ Μπενιέ εκκινεί από την προσωπικότητα του Μονταίνου. Αν και στις ιστορικές αναφορές, ο Ντεκάρτ είναι εκείνος που δίνει το έναυσμα της νεωτερικής φιλοσοφικής σκέψης, αξίζει να μελετήσουμε το πραγματικά ενδιαφέρον και ευχάριστο έργο του Μισέλ Ντε Μονταίν, ως ο πρώτος που εγκαινίασε την αυτό αναζήτηση. Ο ίδιος δεν θεωρεί τον εαυτό του ούτε φιλόσοφο, ούτε συγγραφέα, ούτε καλλιτέχνη, «δεν είμαι συγγραφέας, κάθε άλλο. Δουλειά μου είναι να δώσω μορφή στη ζωή μου. Αυτό είναι το μοναδικό μου επάγγελμα, η μοναδική μου τέχνη».
Γεννήθηκε στις 28 Φεβρουαρίου του 1533 κοντά στο Μπορντώ. Τα Δοκίμιά του είναι ένα απολαυστικότατο ανάγνωσμα, στο οποίο εκθέτει τον ίδιο του τον εαυτό σε όλο το φάσμα των δραστηριοτήτων του, αλλά δεν παραλείπει να αναφέρεται συνεχώς σε ιστορικές προσωπικότητες που τον επηρέασαν και στις απόψεις του για τα ανθρώπινα ζητήματα. Η συγγραφή αυτού του έργου, όπως ομολογεί ο ίδιος, προέκυψε από την επιθυμία να βάλει σε τάξη τις σκέψεις του. Θα αναφερθούμε αποσπασματικά σε ορισμένες πτυχές των Δοκιμίων, ευελπιστώντας οι αναγνώστες να γνωρίσουν αυτή την πολύ ενδιαφέρουσα προσωπικότητα.
Σημαντικό μέρος των Δοκιμίων αφιερώνεται στην άσκηση της Παιδαγωγικής. Για τον Μονταίνιο η παιδική ηλικία είναι καίριας σημασίας για την διαμόρφωση του ατόμου και προτείνει τη διδαχή των ελαττωμάτων που εμφανίζουν τα παιδιά ώστε να μάθουν να τα μισούν. Όσον αφορά στα παιχνίδια, τα θεωρεί ως μία από τις πιο σοβαρές πράξεις των παιδιών και όχι κάτι ανάλαφρο. Ο ίδιος απορεί γιατί δεν μαθαίνουν τα παιδιά φιλοσοφία, αφού μέσω αυτής μαθαίνουμε πώς να ζούμε. Κατά τη γνώμη του, οι σοφιστείες εμποδίζουν να δούμε την φιλοσοφία όπως της αρμόζει, ως μια εύθυμη, ζωηρή, χαρωπή και παιχνιδιάρικη δραστηριότητα. Η ενασχόληση μαζί της αποτυπώνεται σε ένα γερό σώμα, στην ηρεμία, στην άνεση, στην περηφάνια, και εν τέλει σε μια δραστήρια, ζωηρή και εύθυμη ζωή. Το αίσθημα της λύπης για τον Μονταίνιο ήταν κάτι βλαβερό, μια κατώτερη ιδιότητα που απέπνεε δειλία. Ο ίδιος παρατηρεί πως χαρακτηρίζεται από μια έμφυτη αναισθησία, η οποία ενισχύεται μέσω της λογικής και της μελέτης.
Ο φιλόσοφος μας αποτρέπει από την υπερβολική μελέτη, καθώς συνήθως συνοδεύεται από μια αδεξιότητα στην ζωή, αποπνέοντας ένα σύμπλεγμα μοναξιάς και μελαγχολίας. Το πνεύμα από το βάρος της υπερβολικής μελέτης κρατιέται σκυφτό και αναδιπλωμένο, χάνει τη δυνατότητα να απαγκιστρωθεί. Προτιμότερο να εγκαταλείπουμε τη γνώση αν δεν ξέρουμε να την χρησιμοποιούμε και αν δεν έχουμε γνώση του καλού. Η τέχνη του να ζεις καλά είναι το κύριο μέλημα του Γάλλου στοχαστή, γι’ αυτό θα πρέπει να υπάρχει μέριμνα για την ευθυμία και την διασκέδαση των νέων μέσω της κοινωνικότητας. Η συναναστροφή με τους ανθρώπους και τα ταξίδια ωφελούν το άτομο, καθώς έρχεται σε επαφή με το καινούριο, εμπλουτίζοντας τους ορίζοντές του. Η προσαρμογή σε διαφορετικές συνήθειες προσφέρει ποικιλία και ευλυγισία. Μετατρέπεσαι σε σκλάβο του εαυτού σου αν δεν μπορείς να μεταστραφείς. Όπως ο ίδιος παρατηρεί «Δεν ξέρω καλύτερο σχολείο για τη ζωή από την έκθεση σε άλλους τρόπους και συνήθειες, από την γνωριμία με την απεριόριστη ποικιλία της ανθρώπινης φύσης». Στην πλούσια βιβλιοθήκη που διατηρούσε στον πύργο που διέμενε, υπήρχαν πολλά βιβλία για διάφορους πολιτισμούς και μακρινά μέρη όπως η Βραζιλία, των οποίων την ιστορία διάβαζε ο Μονταίνιος, κατανοώντας τις διαφορετικές παραδόσεις, τα ποικίλα έθιμα και τον αλλιώτικο τρόπο ζωής. Γι’ αυτό μέσα στο έργο του, δεν παύει να αμφισβητεί τα δεδομένα, τα στερεότυπα και να αποδέχεται το διαφορετικό.
Και αν θεωρούμε πως το αντικείμενο της μελέτης του που είναι ο ίδιος του ο εαυτός θα μπορούσε να τον περιχαρακώσει και να αμβλύνει την οπτική του, λαθεύουμε, καθώς σε μεγάλο εύρος του έργου του καταπιάνεται με τα έργα άλλων. Διαβάζει τις ιστορίες τους, την φιλοσοφία τους, όχι τόσο για να μορφωθεί, όσο για να δει την δική τους αντιμετώπιση. Ο Σωκράτης, ο Σενέκας, ο Πλούταρχος, ο Κικέρωνας λόγου χάρη, είναι συνεχώς παρόντες στα Δοκίμια, άλλοτε ως παραδείγματα, άλλοτε ως συμπορευτές και άλλοτε ως διαφωνούντες.
Το ζητούμενο για τον Μονταίνιο ήταν πάντα η ελευθερία. Έτσι σιγά σιγά εγκαταλείπει τα αξιώματά του, απομακρύνεται από την πολιτική και την κοινωνική ζωή, περνώντας τον περισσότερο χρόνο στον πύργο του. Θα διαπιστώσει όμως, πως έχτισε μια καινούρια φυλακή, όπου η οικογένειά του, οι μέριμνες της περιουσίας του, τα μικροπροβλήματα που ανέκυπταν δεν τον αφήνουν να την απολαύσει. Διαπιστώνει πως ο περιορισμός σε ένα μέρος, ακόμα και αν το κατέχεις, γιγαντώνει τα όποια θέματα αναδύονται, μικραίνει εσένα τον ίδιο. Μόνη λύση η απόσταση. Οι έγνοιες και τα βάσανα έχουν το βάρος που εμείς τους δίνουμε. Όπως αναφέρει και ο ίδιος, μόλις απομακρύνεται από το σπίτι του δεν τον νοιάζει και τόσο ολόκληρος πύργος να γκρεμιστεί, ενώ όσο είναι εντός, ακόμα και ένα κεραμίδι να πέσει, στεναχωριέται. Όσο πιο περιορισμένα ζούμε, τόσο περισσότερο μας βαραίνουν τα μικρά πράγματα. Μετά από δέκα χρόνια περιορισμού στον πύργο του, με μια διάθεση απομάκρυνσης από τα καθιερωμένα και στροφής προς το καινούριο, αποφασίζει να ταξιδέψει για δύο χρόνια μόνος του.
Η ζωή του, εκτός από τα διαστήματα ηρεμίας που επέβαλλε ο ίδιος στον εαυτό του, ήταν πολυτάραχη. Ανάμειξη με την πολιτική, ασθένειες, εμφύλιοι πόλεμοι, πανούκλα, που τον αναγκάζει να περιπλανιέται μαζί με την οικογένεια του σε άσχημη κατάσταση, και επάνοδος. Προς το τέλος της ζωής του, μια νεαρή κοπέλα γοητεύεται από τα βιβλία του Μονταίνιου και έρχονται σε επαφή, ζώντας μαζί λίγους μήνες. Καλύτερο φινάλε για έναν άνθρωπο που ξεγύμνωσε το είναι του στα βιβλία του, δεν θα μπορούσε να υπάρξει.
Νικηφόρου Παρασκευή – Φιλοσοφική Σύμβουλος
Βιβλιογραφία
- Michel De Montaigne, Δοκίμια, Μτφ. Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής, Εκδ. ΠΕΚ, Ηράκλειο 2022
- Stefan Zweig, Μονταίνιος, Μτφ. Μαρία Αγγελίδου, Εκδ. Άγρα, Αθήνα 2015
