Ο εμπειρισμός εμφορείται από την άποψη πως κάθε αιτιολόγηση των πεποιθήσεων για την πραγματική ύπαρξη, εξαρτάται από την εμπειρία. Ο εμπειρικός συλλογισμός έχει άλλου τύπου εγκυρότητα και όχι της λογικής. Η προσπάθεια του Hume έγκειται στο να αναλύσει την προέλευση της γνώσης, στηριζόμενος στην έννοια της αντίληψης και στη σύνδεση των αιτίου – αποτελέσματος.
Αντικείμενο της φιλοσοφίας του Hume είναι η ηθική, η ανθρώπινη φύση δηλαδή και ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να ρυθμίζουμε τις σχέσεις μας. Ο ίδιος εμπνέεται από τις επιστήμες, θέτοντας την εμπειρία και την παρατήρηση ως βασικές αρχές του. Η μεταφυσική και οι θεολογικές προσλαμβάνουσες απουσιάζουν από τη γνωσιοθεωρία του, η οποία βασίζεται σε εμπειρικά δεδομένα, με στόχο την επιστημονικότητα κι όχι την αποδόμηση της νεωτερικής ηθικότητας. Τα εξωτερικά θεμέλια απουσιάζουν, οτιδήποτε έξω από τη ζωή και τον άνθρωπο είναι δογματικό. Σκοπός του Hume είναι να διακρίνει τις γενικές αρχές με βάση την παραδοχή που θέτει και ελέγχει. Όλες οι εξηγήσεις στις οποίες προβαίνουμε βασίζονται στην εμπειρία, γι’ αυτό δεν καταφεύγει στον Θεό για να βρει αυτό που του χρειάζεται αλλά στις λειτουργίες του ανθρώπινου νου και στην ψυχολογία (κάποιοι θα θεωρήσουν τον Hume πρόδρομο της γνωστικής ψυχολογίας).
Ο Hume προβαίνει στη διάκριση των αντιλήψεων (perceptions) του ανθρώπινου νου, σε εντυπώσεις και ιδέες, επιθυμώντας να δείξει πως οι γνωστικές ικανότητες απορρέουν από τις αντιλήψεις του πνεύματος. Σε ό,τι αφορά τις εντυπώσεις, οι οποίες ορίζουν τις οπτικοακουστικές παραστάσεις μας ή της αγάπης, του μίσους, της βούλησης και άλλων, το χαρακτηριστικό τους είναι η δυναμική κι η ζωντάνια με τις οποίες εισχωρούν μέσα μας. Οι ιδέες ή οι σκέψεις μας αποτελούν τα απεικάσματα των εντυπώσεων, με λιγότερη ζωηρότητα από αυτές, και συνάγονται από τον χώρο των αισθήσεων. Στη θεώρηση του Hume, οι ιδέες έπονται των εντυπώσεων, δεδομένου ότι αποτελούν αντίγραφά τους. Η θέση αυτή οδηγεί σε αναστοχασμό ως προς τις ιδέες, οι οποίες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη φιλοσοφία, όπως είναι η ιδέα της ουσίας, της ψυχής και στην προκειμένη της αιτιότητας. Ό,τι παρίσταται στον χώρο των ιδεών προέρχεται από τον χώρο των αισθήσεων. Σε ό,τι αφορά τις σύνθετες ιδέες, ο νους προφανώς είναι εφοδιασμένος με μια προδιάθεση, μέσω της οποίας συμπληρώνει το κενό. Σε αυτή τη διαδικασία σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η φαντασία επισημαίνει ο Σκοτσέζος φιλόσοφος. Εύλογα συμπεραίνει πως αυτή η ικανότητά μας μπορεί επίσης να μας εφοδιάζει με σύνθετες ιδέες, όπως είναι η αιτιακή σχέση. Αν απουσίαζε η φαντασία, δεν θα μπορούσαμε να έχουμε την εντύπωση της σύνδεσης μιας ιδέας με μια άλλη, αφού κάθε ιδέα είναι ξέχωρη από κάθε άλλη.
Διαπιστώνουμε πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η έννοια της φαντασίας, καθώς εφοδιάζει τις ιδέες με ζωηρότητα, ώστε να θεωρούνται ακριβή αντανάκλαση της πραγματικότητας και να αποδίδουν αντικειμενικότητα και οντολογική αναγκαιότητα στις κρίσεις μας. Φυσικές έννοιες, όπως ο χρόνος, ο χώρος, η αιτία και άλλες, εμφορούνται από τις πεποιθήσεις μας, οι οποίες υπαγορεύονται από την φαντασία. Απαραίτητο στοιχείο όμως για τα παραπάνω, αποτελεί η ελευθερία της σκέψης μας, καθώς η σκέψη δεν έχει κάποιο όριο. Μέσω αυτής ξεπερνάμε τη φύση και την πραγματικότητα.
Νικηφόρου Παρασκευή – Φιλοσοφική Σύμβουλος
Βιβλιογραφία
- Ντέιβιντ Χιουμ, Πραγματεία για την ανθρώπινη φύση, Βιβλίο πρώτο, Για τη νόηση, Εισαγωγή-Μετάφραση Μαρία Πουρνάρη, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2017
