Η ηθική του Σπινόζα δεν φέρει καμιά επιταγή του πρέπει, αλλά προτείνει να αποκτήσουμε προσωπική ευθυκρισία ως προς τα αίτια των συναισθημάτων μας, ώστε να αυξήσουμε σε δύναμη, ελευθερία και ζωή εν χαρά. Οι άνθρωποι έχουν μεν συνείδηση των ενεργειών και των ορέξεών τους, αλλά αγνοούν τα αίτια από τα οποία καθορίζονται να επιθυμούν κάτι. Αυτό συμβαίνει επειδή δεν έχουν καταλάβει ότι, η σωτηρία και η ευτυχία περνούν από την ορθολογική αναδιάταξη της εσωτερικής τους ζωής και των συναισθηματικών επηρειών, αλλά αποφεύγοντάς τα, επινοούν θρησκευτικούς νόμους και ηθικές του καθήκοντος. Μέριμνά μας είναι να ψάχνουμε το αίτιο της ανθρώπινης συμπεριφοράς και όχι να κρίνουμε. Δικαιολογημένα ο Σπινόζα χαρακτηρίζεται ως πρόδρομος της ψυχανάλυσης, καθώς σχεδόν 250 χρόνια πριν, βρίσκεται τόσο κοντά στον Φρόιντ.
Ανά πάσα στιγμή επιθυμώ, ο άνθρωπος ορίζεται από την επιθυμία του, που δεν εξαρτάται εξαρχής από αντικείμενα, καθώς αυτά είναι δευτερεύοντα. Ενώ για τον Πλάτωνα η επιθυμία συνιστούσε στέρηση, για τους στωικούς συναισθηματική επήρεια αδιάφορη, για τις ασκητικές παραδόσεις αποτελούσε μείωση, για τον Σπινόζα η επιθυμία είναι δύναμη. Η μόνη δύναμη που μπορεί να μας κάνει να αλλάξουμε είναι η επιθυμία, δύναμη πνεύματος και σώματος, κινητοποιώντας την ολότητα του είναι μας. Η λογική, η βούληση, η κρίση δεν αρκούν για τον φιλόσοφο, καθώς είναι συνδεδεμένες με το πνεύμα και δεν ξέρουμε κατά πόσο το σώμα είναι παρόν. Είμαστε σώμα και πνεύμα μαζί. Στις αισθήσεις, στην αντίληψη, στη φαντασία, στη μνήμη, η σωματική διάσταση είναι παντού έντονη.
Όταν η επιθυμία είναι άσχημα προσανατολισμένη καθίσταται επικίνδυνη, γι’ αυτό ο φιλόσοφος προτείνει όχι να την καταστείλουμε, αλλά να την κατευθύνουμε μέσω της λογικής και της βούλησης προς τα αληθινά αγαθά που εξυψώνουν τον άνθρωπο. Ιδέα που ταιριάζει με τις θεωρίες του Αριστοτέλη και των Επικούρειων. Σκεπτόμενοι απλώς ορθολογικά δεν σημαίνει ότι μπορούμε λόγου χάρη να εμποδίσουμε έναν φόβο ή ένα μίσος. Αυτό που χρειάζεται για τον Σπινόζα είναι μια συναισθηματική επήρεια αντίθετη και ισχυρότερη. Όπως αναφέρει στην Ηθική, μια συναισθηματική επήρεια μπορεί να κατασταλεί ή να αρθεί μέσω μιας αντίθετης και ισχυρότερης συναισθηματικής επήρειας. Ο ρόλος της λογικής είναι να εντοπίζει ένα πράγμα ή ένα πρόσωπο που θα αφυπνίσει μέσα μας ένα θετικό συναίσθημα μεγαλύτερο από το αρνητικό. Με την εμπειρία και τη λογική μπορούμε να εντοπίσουμε αυτό που μας βλάπτει και αυτό που μας ενδυναμώνει.
Η έννοια του conatus δηλώνει πως κάθε οργανισμός, με φυσικό τρόπο, προσπαθεί με όλες του τις δυνάμεις να προοδεύσει, να αυξήσει τη δύναμή του, να φτάσει σε μεγαλύτερη τελειότητα. Ιδέα που επιβεβαιώνεται από τη μοντέρνα βιολογία, καθώς όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο νευροεπιστήμονας Damasio, ο ζων οργανισμός είναι κατασκευασμένος έτσι ώστε να διατηρεί τη συνοχή των δομών και των λειτουργειών του απέναντι στα απειλητικά απρόοπτα της ζωής. Τόσο το σώμα όσο και το πνεύμα, επηρεάζονται από εξωτερικά σώματα και ιδέες. Αυτοί οι επηρεασμοί (affectio) μπορούν να μας βλάψουν αλλά και να μας βελτιώσουν. Η αύξηση της δύναμης συνοδεύεται από το συναίσθημα της χαράς, η δε μείωση της, από το συναίσθημα της λύπης. (Χαρά και Λύπη είναι για τον Σπινόζα τα θεμελιώδη συναισθήματα του ανθρώπου). Στόχος του φιλοσόφου και της ηθικής του είναι να οργανώσει έτσι τη ζωή του, ώστε χάρη στη λογική να αυξήσει τη χαρά και να μειώσει τη λύπη. Η αγάπη δεν είναι τίποτε άλλο από χαρά συνοδευόμενη από την ιδέα ενός εξωτερικού αιτίου. Αντίστοιχα, το μίσος είναι λύπη συνοδευόμενο από την ιδέα ενός εξωτερικού αιτίου. Οποιοδήποτε πράγμα μπορεί να είναι κατά συμβεβηκός αίτιο χαράς, λύπης, επιθυμίας. Και μόνο που ενατενίσαμε κάποιο πράγμα με συναισθηματική επήρεια χαράς ή λύπης, χωρίς να είναι ποιητικό αίτιο το ίδιο το πράγμα, μπορούμε να το αγαπήσουμε ή να το μισήσουμε. Όλη η ευτυχία ή η δυστυχία προέρχεται για τον Σπινόζα από πράγματα, ιδέες και όντα που μας επηρεάζουν καλά ή κακά.
Νικηφόρου Παρασκευή – Φιλοσοφική Σύμβουλος
Βιβλιογραφία
- ΣΠΙΝΟΖΑ, ΗΘΙΚΗ, Μτφ. Βανταράκης Ευάγγελος, Πρόλογος Γρηγοροπούλου Βασιλική, Εκδ. Εκκρεμές, Αθήνα 2009
- Antonio Damasio, Η παράξενη κατάσταση των πραγμάτων, Μτφ. Παπαϊωάννου Μενέλαος, Επιμ. Κεκροπούλου Ελένη, Εκδ. Ενάλιος, Αθήνα 2019

Superace88best is next level! The graphics are insane and the gameplay is smooth. Highly recommend: superace88best