Πώς μπορούμε να γνωρίσουμε τη σχέση αιτίας-αποτελέσματος; Για τον Hume, όχι με a priori συλλογισμούς αλλά με βάση την εμπειρία. Όταν αναφερόμαστε σε κάτι υπαρκτό, αυτό λογίζεται είτε ως αιτία, είτε ως αποτέλεσμα, παρόλο που δεν είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με κάποιου είδους ποιότητα. Έτσι, η ιδέα της αιτιότητας προκύπτει από κάποια σχέση, την οποία διερευνά ο συγκεκριμένος φιλόσοφος. Μία έννοια που προσδιορίζει τη σχέση αιτίου και αποτελέσματος είναι η συνάφεια που έχουν αυτά τα δύο, ως προς τον χώρο και τον χρόνο. Συνδέονται δηλαδή κατά κάποιο τρόπο, ακόμα κι αν αυτός δεν είναι άμεσα αντιληπτός σε εμάς.
Με βάση τη γνωσιοθεωρία του Hume, αυτές οι προϋποθέσεις της συνάφειας δεν καθίστανται πλήρως ικανοποιητικές, ώστε να μας δεσμεύσουν σε μια βέβαια γνώση. Στο παράδειγμα της μπάλας του μπιλιάρδου που χτυπάει μια άλλη και ξεκινάει να κινείται, το τί συμβαίνει στο μεσοδιάστημα είναι μη προσπελάσιμο από εμάς. Στηριζόμενος σε αυτό που παρατηρώ, αυτό για το οποίο είμαι βέβαιος είναι πως η μία μπάλα διαγράφει μια συγκεκριμένη πορεία, σε κάποια στιγμή να σταματά, και στη συνέχεια βλέπω την έναρξη της κίνησης της άλλης μπάλας. Ο αναγκαίος δεσμός που υποθέτουμε πως υπάρχει, είναι ανύπαρκτος, αφού δεν έχω ούτε εμπειρία, ούτε εντύπωση, ούτε ιδέα του δεσμού αυτού, πρόκειται για προϊόν του μυαλού.
Η δεύτερη σχέση που παρατηρείται είναι η χρονική προτεραιότητα της αιτίας σε σχέση με το αποτέλεσμα. Ο κοινός νους εύλογα το συμπεραίνει αυτό, αν και έχουν διατυπωθεί απόψεις που υποστηρίζουν την ταυτόχρονη πρόκληση αιτίας-αποτελέσματος, κάτι που δεν δέχεται ο Hume. Κι αυτό, γιατί δεν θα υπήρχε διαδοχή κι όλα τα πράγματα θα συνυπήρχαν ταυτοχρόνως.
Η αιτιότητα μας βοηθάει να προβλέπουμε αυτό που δεν ξέρουμε, χωρίς να αποτελεί γνώρισμα των ίδιων των πραγμάτων αλλά καθολικό χαρακτηριστικό του νου. Αποτελεί μηχανισμό όχι του κόσμου αλλά του νου. Πρόκειται για συνειρμό ιδεών, χωρίς να είναι σχέση μεταξύ ιδεών, διότι η άρνηση μιας αιτιακής σχέσης δεν παράγει αντίφαση (μπορεί να παράγει ψέμα). Η αιτιότητα δεν προκύπτει από τις αισθήσεις, βρίσκεται στο νου καθολικά, φυσιοκρατικά στην περίπτωση του Hume, υπερβατολογικά στην περίπτωση του Kant, όπου είναι αναγκαία και συγκροτησιακά.
Για τον Hume, ούτε η συνάφεια, ούτε η χρονική προτεραιότητα ενός γεγονότος σε σχέση με ένα άλλο, αποτελούν ασφαλή δείκτη αιτιωδών αξιώσεων. Χωρίς την εμπειρία, αυτό το άτομο δεν θα επεξεργαζόταν συλλογισμούς, χωρίς αυτοί να είναι παρόντες στη μνήμη και στα αισθητηριακά όργανα. Αυτό που πραγματικά παρατηρείται είναι το τέλος της ύπαρξης ενός αντικειμένου κι η εμφάνιση ενός άλλου. Δεν έχει αντίληψη κάποιας γνώσης ή δύναμης που να βεβαιώνει την παραγωγή του ενός από το άλλο. Το γεγονός ότι κατανοεί μια σχέση παραγωγής δεν επηρεάζει την ίδια την σχέση ούτε την τεκμηριώνει. Το τί παράγει κάτι, είναι άμεσο και εμπειρικό και δεν θεμελιώνεται με αναγκαίο τρόπο. Για τον Hume, η αναγκαιότητα μιας αιτίας σε κάθε παραγωγή, αν στηριχτούμε στη γνώση ή στην εποπτεία, δεν αποτελεί συνθήκη βεβαιότητας. Με βάση κάποια άλλη αρχή οδηγείται εκεί, αλλά ποια είναι αυτή; Για ποιο λόγο καθετί που αρχίζει, οφείλει να έχει μια αιτία; Γιατί συγκεκριμένα αποτελέσματα έχουν συγκεκριμένες αιτίες και ποια είναι η συναγωγή και η πεποίθηση που μας οδηγούν εκεί;
Ο Hume δέχεται ότι η εμπειρία μας τροφοδοτεί με συμπεράσματα που ξεφεύγουν από τη μνήμη και τις αισθήσεις, όπως για παράδειγμα όταν αναφερόμαστε σε παρελθόντα γεγονότα χωρίς να είμαστε παρόντες ή σε μακρινά μέρη. Παρόλα αυτά, κάποια γεγονότα ¨απαιτούν¨ να βρίσκονται πάντα σε συνάρτηση με τη μνήμη ή τις αισθήσεις για την παραγωγή συμπερασμάτων. Συμπεραίνει πως για όποιο γεγονός που δεν εντάσσεται στον ορίζοντα της μνήμης ή των αισθήσεών μας, οι αιτιολογήσεις αποβαίνουν κατά κάποιο τρόπο υποθετικές. Η γνώση της πραγματικής ύπαρξης δύσκολα καθίσταται εφικτή, ακόμα κι αν συνδέονται τα επιμέρους μέρη ενός γεγονότος και υπάρχει μια αλυσιδωτή συνέχεια. Η γνώση κάποιου γεγονότος πρέπει να στηρίζεται στον λόγο της ύπαρξής του, κι αυτή είναι μια διαδικασία που είτε συντελείται ως το άπειρο, είτε τερματίζεται σε κάποιο συμβάν (αν ζητούμενο είναι μόνο η γνώση).
Νικηφόρου Παρασκευή – Φιλοσοφική Σύμβουλος
Βιβλιογραφία
- David Hume, An enquiry concerning Human Understanding, ed. Stephen Buckle, Cambridge University Press 2007
