Το υποκείμενο της επίδοσης

Αν λάβουμε υπόψιν πως το φροϋδικό ασυνείδητο είναι εν μέρει μεταβλητό, επηρεάζεται κάθε φορά από τις κοινωνικές ζυμώσεις και εκφράζεται αντιστοίχως, η αναθεώρηση των όρων που θέτει κάθε φορά η ψυχανάλυση είναι αναγκαία.

Η προγενέστερη μορφή της κοινωνίας έχει χαρακτηριστεί καταπιεστική, διακατεχόμενη από απαγορεύσεις και αρνητικότητες ως προς το αποτύπωμα που άφηνε στην ψυχή του ατόμου. Το πρέπει κυριαρχούσε με αποτέλεσμα την εμφάνιση των ενοχών, των απωθήσεων, των νευρώσεων και όλων αυτών των εσωτερικών συγκρούσεων που μας είναι γνωστές από την εποχή του Freud.

Σύμφωνα με τον Byung-Chul Han, το σημερινό υποκείμενο διαφέρει από αυτό στο οποίο απευθυνόταν η ψυχανάλυση του Freud, καθώς μεταλλάχθηκε και η ίδια η κοινωνία από εκείνη των απαγορεύσεων και των ενοχών, σε μια κοινωνία του μπορώ και της ελευθερίας, της κατάφασης και της επίδοσης. Ορθώς, σύμφωνα με τον Νοτιοκορεάτη φιλόσοφο, το σύγχρονο υποκείμενο χαρακτηρίζεται επιδοσιακό. Καθώς αυτά στα οποία υπόκειται πλέον δεν είναι οι επιταγές του νόμου, της πειθαρχίας, του καθήκοντος, αλλά αυτές της ελευθερίας, της επιθυμίας και των κλίσεων.

Αυτή η σχέση που αρχίζει και αναπτύσσει το άτομο με τον εαυτό του, δεδομένου ότι μπορεί να πραγματώσει μέρος της ελευθερίας του, των ικανοτήτων του και των επιθυμιών του, χωρίς να υπάρχει ο Άλλος, επιφέρει μια χειραφέτηση άνευ προηγουμένου, η οποία ενέχει σίγουρα θετικές όψεις, ωστόσο ελλοχεύει κινδύνους. Με βασικότερο τη ναρκισσιστική σχέση που αποκτά το άτομο με τον εαυτό του, αιτία πολλών “σύγχρονων” ψυχικών διαταραχών.

Όσο εκλείπει η δυναμική της σχέσης με τον Άλλον, προκαλείται μια κρίση στη σχέση αναγνώρισης-ανταμοιβής. Για να αναγνωριστώ και να ανταμειφθώ από κάποιον, σημαίνει ότι δέχομαι κάποιου είδους εξουσία. Όταν όμως αυτές οι σχέσεις διαταράσσονται, αφού το υποκείμενο γίνεται όλο και περισσότερο κύριος του εαυτού του, υπόκειται όλο και λιγότερο στις έξωθεν διαταγές, στρεφόμενο προς τον εαυτό του ως επόπτη των επιδόσεων του, μένει έωλο, διότι πάντα η αναγνώριση περιλαμβάνει τον άλλον, και μένει το έργο του μη περατωμένο, αόριστο και ανοιχτό.

Ο Byung-Chul Han, διαπιστώνει πως η σημερινή κοινωνία αδυνατεί να προσφέρει αντικειμενικές και οριστικές μορφές, με αποτέλεσμα το άτομο να επιδίδεται σε ναρκισσιστικές και ημιτελείς επαναλήψεις του εαυτού του. Εξάλλου η ίδια η καπιταλιστική κοινωνία δεν επιθυμεί οριστικές μορφές, καθώς μέσω του ανολοκλήρωτου και του ατελούς, ευνοείται η ανάπτυξη.

Στις συνεδρίες της Φιλοσοφικής Συμβουλευτικής είναι συχνή η λέξη εξάντληση, τις περισσότερες φορές αδικαιολόγητη ως προς εμφανή αίτια. Η κατάθλιψη και η εξουθένωση (burn out) του σύγχρονου ατόμου δεν πηγάζουν από έναν εξουσιαστικό Άλλον, αλλά από την υπερβολική και υπερ-ελεγκτική σχέση με τον εαυτό. Προκύπτουν από τη μανία της επίδοσης, τον ανταγωνισμό με τον ίδιο τον εαυτό και την απαίτηση να τον υπερβαίνει συνεχώς. Εκτός από επιδοσιακό το σημερινό άτομο θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αυτό-επιθετικό, αν λάβουμε υπόψιν τη βία που ασκεί στον εαυτό του, η οποία σε προγενέστερες κοινωνίες ήταν υπαρκτή, αλλά προερχόταν από έναν τρίτο (κάτι που εννοείται πως συμβαίνει ακόμα) ενώ τώρα η παγίδα είναι πως επειδή παραγκωνίζονται οι άλλοι, νιώθει ελεύθερο, χωρίς να συνειδητοποιεί πως το ίδιο πια εκμεταλλεύεται τον εαυτό του.

Αυτόν τον υπερδραστήριο άνθρωπο αποστρέφεται ο Nietzsche στο Τάδε έφη Ζαρατούστρα […] Κι εσείς επίσης, για τους οποίους η ζωή είναι άγρια δουλειά και ανησυχία: δεν έχετε κουραστεί πολύ από τη ζωή; Δεν είστε πολύ ώριμοι για το κήρυγμα του θανάτου; Όλοι εσείς που αγαπάτε την άγρια δουλειά και το γρήγορο, το καινούριο, το άγνωστο – δύσκολα αντέχεται τον εαυτό σας, η φιλοπονία σας είναι κατάρα και θέληση να ξεχάσετε τον ίδιο τον εαυτό σας.

 

Νικηφόρου Παρασκευή – Φιλοσοφική Σύμβουλος

 

Βιβλιογραφία

  • Μπιουνγκ – Τσουλ Χαν, Η κοινωνία της κόπωσης, Μτφ. Κραουζέ Ανδρέας, Εκδ. Όπερα, Αθήνα 2015
  • Φρίντριχ Νίτσε, Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, Μτφ. Σαρίκας Ζήσης, Εκδ. Πανοπτικόν, Θεσσαλονίκη 2010

Αφήστε ένα Σχόλιο

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Scroll to Top